Mary Barton jako figura Marii Magdaleny: wiara, skrucha i moralna przemiana w powieści Elizabeth Gaskell

W 2012 roku  Jill Kriegel opublikowała artykuł, w którym interpretuje powieść Mary Barton Elizabeth Gaskell jako utwór o głębokiej wartości moralnej i religijnej, odczytując postać tytułowej bohaterki w świetle figury Marii Magdaleny. Punktem wyjścia jest myśl C. S. Lewisa, według której „absolutną miarą wartości literackiej jest zdolność wyrażania wielkich mitów”. Autorka tekstu dowodzi, że Mary Barton spełnia to kryterium, ponieważ wykorzystuje realistyczną narrację społeczną do ukazania uniwersalnego mitu grzechu, skruchy, nawrócenia i odkupienia. 

Gaskell, opisując brutalne realia industrialnej Anglii - nędzę robotników, wyzysk i konflikty klasowe - nie ogranicza się do krytyki społecznej. Jej powieść zakorzeniona jest w chrześcijańskiej wizji świata, wspólnej dla twórców epoki wiktoriańskiej, takich jak Dickens. Jak zauważa Alexander Welsh, literatura tego okresu czerpie z tradycji augustiańsko-paulińskiej, ukazując napięcie między „miastem ludzi” a „miastem Boga”. W tym kontekście Mary Barton jawi się jako bohaterka, której osobista przemiana staje się narzędziem moralnej odnowy wspólnoty.

Początkowo Mary jest postacią duchowo zagubioną. Kierują nią ambicja, próżność i pragnienie awansu społecznego, co prowadzi ją do fascynacji Harrym Carsonem i odrzucenia szczerej miłości Jema Wilsona. Jej wybory mają realne konsekwencje moralne: Mary uświadamia sobie, że jej flirt i nieodpowiedzialność pośrednio przyczyniły się do tragedii, w której Jem zostaje fałszywie oskarżony o zabójstwo Carsona. Na tym etapie bohaterka, podobnie jak biblijna Maria Magdalena, nie jest jeszcze świadoma pełnej prawdy, ale zaczyna odczuwać ciężar winy i odpowiedzialności.

Przełomem staje się decyzja Mary, by czynnie działać, a nie biernie „czekać i być cierpliwą”. Jej droga nawrócenia nie ma charakteru czysto wewnętrznego ani kaznodziejskiego - wyraża się w konkretnych, ofiarnych czynach: w walce o ocalenie Jema, poszukiwaniu świadków jego alibi oraz gotowości do poświęcenia własnego szczęścia. To właśnie aktywna miłość i wierność prawdzie stanowią istotę jej „magdaleńskiej” przemiany.

Kluczowym momentem fabuły jest odkrycie, że prawdziwym zabójcą Harry’ego Carsona jest ojciec Mary, John Barton, działający z desperacji i gniewu wobec niesprawiedliwości społecznej. Mary staje wówczas w dramatycznym rozdarciu pomiędzy prawdą a miłością do ojca. Chroniąc go przed natychmiastowym potępieniem, jednocześnie doprowadza do ocalenia niewinnego Jema. Jej postawa nie neguje sprawiedliwości, lecz otwiera przestrzeń dla miłosierdzia i skruchy.

W kulminacyjnej scenie przy łożu śmierci Johna Bartona dochodzi do pojednania pomiędzy nim a panem Carsonem, ojcem zamordowanego Harry’ego. Carson, dotąd uosabiający bezduszną logikę kapitalistycznej chciwości i zemsty, doświadcza przemiany serca. Widząc skruchę Bartona i modląc się wspólnie z Mary („Boże, miej miłosierdzie dla nas, grzeszników”), uznaje własny współudział w złu systemu, który stworzył. Jego pragnienie odwetu ustępuje miejsca współczuciu i pokorze.

Mary Barton, jako figura nawróconej grzesznicy, staje się pośrednikiem łaski: nie poprzez moralizowanie, lecz przez cierpienie, wierność i miłość. Jej osobista przemiana - od próżności ku wierze - ma wymiar wspólnotowy i chrystologiczny. Autorka artykułu podkreśla, że Gaskell nie oferuje utopijnego rozwiązania problemów społecznych, lecz ukazuje, że prawdziwa reforma zaczyna się od przemiany serca.

Ostatecznie Jill Kriegel w artykule dowodzi, że choć Mary Barton zakorzeniona jest w realiach wiktoriańskich, jej przesłanie pozostaje uniwersalne. Literatura, zgodnie z myślą Lewisa, staje się „megafonem Boga”, który poprzez cierpienie bohaterów budzi sumienie czytelników każdej epoki. Mary Barton ukazuje czytelnikowi sens moralnego istnienia, odpowiadając na pytanie o cel ludzkiego życia i wskazując drogę wiary, odpowiedzialności i miłosierdzia.

Źródła: 

1. Mary’s Absolute Value: Faith & Fiction Gaskell’s Mary Barton as a Magdalene Type by Jill Kriegel, stAR, March-April 2012. Jill Kriegel uzyskała stopień doktora literatury na Florida Atlantic University; wykłada w katolickiej szkole St. Joseph w Greenville w Karolinie Południowej.

2. Ilustracja 1: Charles M. Relyea - frontispis z: Mary Barton by Elizabeth Gaskell. The English Comedie Humaine, 2nd Series New York 1906.

3. Ilustracja 2: Oświadczyny Jema - Chris Hammond, z: Cranford and Mary Barton, London 1899.