Elizabeth Gaskell – kobieta z ludu

Manchester posiada historię społecznych reformatorów, która nie dorównuje żadnemu innemu miastu na świecie. Jednym z najlepiej znanych i najbardziej kochanych z nich jest Elizabeth Gaskell, utalentowana powieściopisarka i orędowniczka mas pracujących.

Podstawowe dane:
• urodzona: London, 29 września 1810
• zmarła: Holybourne, Hampshire, 12 listopada 1865
• napisała 11 powieści, w tym “North and South”, “Mary Barton” i “Wives and Daughters”
• dzieci: jeden syn i cztery córki.

Gaskell urodziła się w Londynie w 1810 w rodzinie pastora unitariańskiego. Była wychowywana w Knutsford przez ciotkę [jej matka zmarła, gdy Elizabeth miała kilka miesięcy], poślubiła Williama Gaskell (także pastora kościoła unitariańskiego) i osiedliła się w Manchesterze, ze względu na macierzyństwo i obowiązki wobec kościoła. Jednak wszystko się zmieniło z chwilą śmierci jej jedynego syna. Jako unitarianka wierzyła w edukację dla wszystkich i zaczęła się identyfikować z biednymi i pragnęła opisać trudy ich życia. Zaczęła więc pisać.


Jej pierwsza powieść „Mary Barton” opowiada historię robotniczej rodziny, której ojciec, rozgoryczony sytuacją robotników i biedą, nienawidzący swego pracodawcy, zostaje zmuszony do morderstwa w imieniu związku. To był szokujący opis warunków życia biedoty w Manchesterze, zajął on tyle miejsca w samej książce, że kiedy powieść została opublikowana w 1848 roku (w okresie społecznych zmian - głodu w Irlandii, zniesienia prawa zwyczajowego i wprowadzenia prawodawstwa związanego z kwestiami zdrowia publicznego), pisarka zdobyła pochwałę takich postaci, jak Charles Dickens i Thomas Carlyle.

Zrobiła takie wrażenie na Dickensie, że zaprosił ją do współpracy przy jego czasopiśmie „Household Words”, w którym została opublikowana w 1853 roku następna jej większa powieść „Cranford”. Opisuje ona jej dziewczęce lata w Knutsford i wysiłki mieszkańców miasteczka, by zachowywać pozory.

Ta twórczość przyniosła jej sławę i przyjaciół, takich jak Charlotte Bronte, której biografię napisała po śmierci Charlotte w 1855 roku. W tym samym roku została opublikowana powieść Gaskell „North and South”. To jej ostatnie dzieło skupione na kwestii społecznej. Akcja została umiejscowiona w Manchesterze (powieściowym Milton). Porusza w niej pisarka kwestię statusu społecznego i spraw finansowych, a fabuła jest historią miłości pomiędzy wysiedloną z rolniczego Południa Anglii i tym samej zubożałą Margaret Hale a zamożnym fabrykantem z Północy, Johnem Thorntonem.
Chociaż nigdy później nie napisała tak otwarcie o walce klas, ta kwestia pozostawała w jej głowie. Jej ostatnia i najdłuższa powieść „Wives and Daughters” (1864-66) dotyczy losów rodziny wiejskiej i jest uważana za jej najlepszą powieść. Zmarła, zanim zdążyła ją zakończyć.


Oddanie niedoli biedoty, opisywanej w kolejnych utworach oraz zdolności pisarskie pomagały przyspieszyć nie tylko proces reform społecznych, ale sprawiło, że budziła respekt wobec kobiet-pisarzy.

Tłumaczenie: Gosia
źródło: BBC Manchester
Gaskell's Manchester

Rysunki:
1. Portret Elizabeth Gaskell (Central Library, Manchester)
2. Przędzalnia, 1840
3. Kolejka po zupę w kuchni dla prządek, 1862

Niektóre ze znanych utworów Elizabeth Gaskell:
1848 Mary Barton
1853 Cranford
1853 Ruth
1855 North and South
1863 Sylvia's Lovers
1866 Wives and Daughters

Felicia Dorothea Hemans "Spells of Home"

Felicia Dorothea Hemans z domu Browne (1793–1835). Poetka epoki romantyzmu. Jej poezje, pełne prostoty, religijnego i patriotycznego uczucia, były niegdyś bardzo cenione. Urodziła się w Liverpoolu, jej ojciec był kupcem - handlarzem win. Była piąta z siedmiorga dzieci. Kiedy firma ojca podupadła (w wyniku kryzysu spowodowanego przez rewolucję francuską), rodzina przeprowadziła się do Walii, gdzie spędziła większość swego życia, rzadko podróżując. Felicia była bystrym dzieckiem i wcześnie zaczęła czytać, korzystała z dobrze wyposażonej domowej biblioteki. Uczyła się kilku języków obcych (łacina, francuski, niemiecki, włoski), a także muzyki. Pierwszy swój tomik poezji "Poems" opublikowała w 1808 roku, w wieku 14 lat i zadedykowała go księciu Walii. Wzbudził on zainteresowanie samego Percy Shelleya, z którym korespondowała. Potem powstały jej kolejne dzieła "England and Spain" [1808] i "The domestic affections" [1812], poświęcony kwestii życia rodzinnego w świecie skupionym na wojnie. W tym samym roku, w wieku 19 lat, wyszła za kapitana Alfreda Hemansa, irlandzkiego oficera, uczestnika wojny francusko-hiszpańskiej 1807-1814, kilka lat starszego od niej. Wkrótce musiała przenieść się z ukochanej Walli do Daventry w Northamptonshire, gdzie jej mąż służył jako adiutant w miejscowej jednostce, ale potem wróciła do Walii. Urodziła 5 synów, ale potem kapitan Hemans wyjechał (na leczenie) do Rzymu i zostawił ją z dziećmi, nigdy więcej się nie zobaczyli, jedynie wymieniali listy w sprawie dzieci (prawdopodobnie była to nieformalna separacja). Te ważne wydarzenia w jej życiu nie przeszkodziły jej w kontynuowaniu pracy literackiej - wydała kilka tomików poezji (m.in. "The Restoration of the Works of Art in Italy" [1816], Modern Greece" (1817). "Tales and historic scenes" [1819] w cenionej oficynie Johna Murraya. Od 1831 roku mieszkała w Dublinie, tam gdzie osiedlił się jej młodszy brat i kontynuowała pisanie wierszy. Wydała popularne, wśród kobiecych zwłaszcza odbiorów, tomiki "The Forest Sanctuary" (1825), "Records of Woman and Songs of the Affections" (1830). Jej ostatnie dzieło to: "Scenes and Hymns of Life and National Lyrics, and Songs for Music". Zmarła na puchlinę wodną w 1835 roku w wieku 41 lat (podobno miała osłabione serce, co jest częstą komplikacją gorączki reumatycznej). Po jej śmierci kilku współczesnych jej poetów (m.in. Walter Savage Landor i William Wordsworth, napisało wiersze poświęcone jej śmierci i w hołdzie tej popularnej wówczas i cenionej poetce.
Wiele z jej wierszy odnosi się do uczuć i dotyczy spraw kobiet w XIX-wiecznej Anglii. Poetka idealizowała przy tym rzeczywistość, opisując życie rodzinne, tym bardziej, że jej własne małżeństwo nie okazało się związkiem udanym.

Opracowała: Gosia
na podstawie:
Celebration of Womens Writers
(http://digital.library.upenn.edu/women/hemans/biography.html)
Miami University
(http://www.orgs.muohio.edu/anthologies/bijou/fedeckyj/hemansbio.htm)
------------------------------------------------------------------------

Fragmenty wierszy Felicii Dorothei Hemans trzykrotnie pojawiają się jako motta rozdziałów "North&South":

- rozdz. II "Roses and Thorns" (Róże i ciernie)
By the soft green light in the woody glade, On the banks of moss where thy childhood played; By the household tree, thro' which thine eye First looked in love to the summer sky.
ze: “The Spells of Home”

- rozdz. XXVI "Mother and son" (Matka i syn)
I have found that holy place of rest Still changeless.
z “The Bride`s Farewell” (“The Bride of the Greek Isle”)

- rozdz. XXX Home at least (Nareszcie w domu)
Never to fold the robe o'er secret pain, Never, weighed down by memory's clouds again, To bow thy head! Thou art gone home!
z: “The Two voices”

Pokusiłam się o przełożenie dwóch z tych mott:

- linijki z “The Bride`s Farewell”

To spokoju miejsce święte,
czasu upływem nietknięte

- fragmentu wiersza "The Spells of Home"

Na brzegach torfowiska, na polanie pośród lasu
radośnie się bawiłam za mych dziewczęcych czasów
przy drzewie mym rodzinnym, które wciąż pamięta,
jak pierwszy raz ku niebu patrzyłam jak zaklęta.

Motta do rozdziałów powieści "North and South"

Elizabeth Gaskell uzupełniła swoją powieść "North and South" o motta, które stanowią wprowadzenie do poszczególnych rozdziałów i niejako komentują ich akcję. Zwykle są to fragmenty wierszy poetów angielskich XVI-XIX wieku, ale także niemieckich. Wśród ulubionych jej autorów są: Felicia Hemans, Ebenezer Elliot, Elizabeth Barrett Browning, Samuel Coleridge, Walter Savage Landor, Anna Letitia Waring.
Poniżej zamieszczam wszystkie motta do poszczególnych 52 rozdziałów powieści "North and South"

"Wooed and married and a'. "
---------
"By the soft green light in the woody glade,
On the banks of moss where thy childhood played
By the household tree, thro' which thine eye
First looked in love to the summer sky."
~Felicia Hemans, The Spells of Home~
----------------
"Learn to win a lady's faith
Nobly, as the thing is high;
Bravely, as for life and death-
With loyal gravity.

Lead her from the festive boards,
Point her to the starry skies,
Guard her, by your truthful words,
Pure from courtship's flatteries."
~Elizabeth Barrett Browining, The Lady's "Yes"~
----------------
"Cast me upon some naked shore,
Where I may tracke
Only the print of some sad wracke,
If thou be there, though the seas roare,
I shall no gentler calm implore."
— Habington —
---------------
"I ask Thee for a thoughtful love,
Through constant watching wise,
To meet the glad with joyful smiles,
And to wipe the weeping eyes;
And a heart at leisure from itself
To soothe and sympathize."
~Anna Letitia Waring~
------------------------------------
"Unwatch'd, the garden bough shall sway,
The tender blossom flutter down;
Unloved that beech will gather brown,
This maple burn itself away;

Unloved, the sunflower, shinning fair,
Ray round with flames her disk of seed,
And many a rose-carnation feed,
Which summer spice the humming air;

Till from the garden and the wild
A fresh association blow,
And year by year the landscape grow
Familiar to the stranger's child;

As year by year the labourer tills,
His wonted glebe, or lops of glades;
And year by year our memory fades;
From all the circle of the hills.
~Tennyson, In Memoriam~
----------------------------------
Mist clogs the sunshine,
Smoky dwarf houses
Have we round on every side."
— Matthew Arnold —
-------------------------------
"And it's hame, hame; hame,
Hame fain wad I be."
-----------------------------------
"Let China's earth, enrich'd with colour'd stains,
Pencil'd with gold, and streak'd with azure veins,
The grateful flavour of the Indian leaf,
Or Mocho's sunburnt berry glad receive."
— Mrs. Barbauld —
-----------------------------------
"We are the trees whom shaking fastens more."
~George Herbert, The Temple~
------------------------------------------
"There's iron, they say, in all our blood,
And a grain or two perhaps is good;
But his, he makes me harshly feel,
Has got a little too much of steel."
~Anon~
-----------------------------------------
"Well — I suppose we must."
— Friends in Council —
-----------------------------------------
"That doubt and trouble, fear and pain,
And anguish, all, are shadows vain,
That death itself shall not remain;

That weary deserts we may tread,
A dreary labyrinth may thread,
Thro' dark ways underground be led;

Yet, if we will one Guide obey,
The dreariest path, the darkest way
Shall issue out in heavenly day;

And we, on divers shores now cast;
Shall meet our perilous voyage past,
All in our Father's house at last!"
~Richard Chevenix Trench, The Kingdom of God~
----------------------------------------------------------
"I was used
To sleep at nights as sweetly as a child, —
Now if the wind blew rough, it made me start,
And think of my poor boy tossing about
Upon the roaring seas. And then I seemed
To feel that it was hard to take him from me
For such a little fault."
— SOUTHEY —
-------------------------------------------
"Thought fights with thought; out springs a spark of truth
From the collision of the sword and shield."
~Walter Savage Landor, The Last Fruit of an Old Tree~
----------------------------------------------
"Trust in that veiled hand, which leads
None by the path that he would go;
And always be prepared,
For the world's law is ebb and flow."
~From the Arabic~
---------------------------------------
"There are briars beseeting every path,
Which calls for patient care;
There is a cross in every lot,
And an earnest need for prayer."
~Anna Letitia Waring~
--------------------------------
"My heart revolts within me, and two voices
Make themselves audible within my bosom."
~Friedrich Schiller, Wallenstein~
----------------------------------------
"As angels in some brighter dreams
Call to the soul when man doth sleep,
So some strange thoughts transcend our wonted themes,
And into glory peep."
~Henry Vaugan, Silex Scintillas~
---------------------------------------------
"Old and young, boy, let 'em all eat, I have it;
Let 'em have ten tire of teeth a-piece, I care not."
— Rollo, Duke Of Normandy —
-------------------------------------------
"On earth is known to none
The smile that is not sister to a tear."
~Ebenezer Elliott, The Exile~
--------------------------------------
"But work grew scarce, while bread grew dear,
And waged lessened, too;
For Irish hordes were bidders here,
Our half-paid work to do."
~Ebenezer Elliott, The Death Feast~
----------------------------------------
"Which when his mother saw, she in her mind
Was troubled sore, ne wist well what to ween."
~Edmund Spenser, The Faerie Queene (IV)~
--------------------------------------------------
"Your beauty was the first that won the place,
And scaled the walls of my undaunted heart,
Which, captivate now, pines in a caitive case,
Unkindly met with rigour for desert;-
Yet not the less your servant shall abide,
In spite of rude repulse or silent pride."
~William Fowler, The Tarantula of Love (IX)~
----------------------------------------------
"Revenge may have her own;
Roused discipline aloud proclaims their cause,
And injured navies urge their broken laws."
~Lord Byron, The Island~
-------------------------------------------------
"I have found that holy place of rest
Still changeless."
~Felicia Hemans, The Bride's Farewell~
----------------------------------------------
"For never anything can be amiss
When simpleness and duty tender it."
~William Shakespeare, A Midsummer Night's Dream~
----------------------------------------------
"Through cross to crown!-And though thy spirit's life
Trials untold assail with giant strength,
Good cheer! good cheer! Soon ends the bitter strife,
And thous shalt reign in peace with Christ at length."
~Ludwig Gotthard Kosegarten, Via Crucis Via Lucis~
----------------------------------------------------
"Aye, sooth, we fool too strong in weal, to need Thee on that road;
But woe being come, the soul is dumb, that crieth not on 'God'."
~Elizabeth Barrett Browining, The Lay of the Brown Rosary~
----------------------------------------------------------
"Some wishes crossed my mind and dimly cheered it,
And one or two poor melancholy pleasures,
Each in the pale unwarming light of hope,
Silvering its flimsy wing, flew silent by-
Moths in the moonbeam!"
~Coleridge, Coleridge's Notebook II (Frag. 34)~
---------------------------------------------
"The saddest birds a season find to sing."
~Robert Southwell, Times Goe by Turnes~
----------------------------------------------
"Never to fold the robe o'er secret pain,
Never, wighted down by memory's clouds again,
To bow thy head! Thou art gone home!"
~Felicia Hemans, The Two Voices~
--------------------------------------------
"Show not that manner, and these features all,
The serpent's cunning, and the sinner's fall?"
~George Crabbe, The Borough~
------------------------------------------------
"What! remain to be
Denounced - dragged, it may be, in chains."
~Lord Byron, Werner~
--------------------------------------------
"Sleep on, my love, in thy cold bed,
Never to be dsquieted!
My last Good Night - thou wilt not wake
Till thy fate shall overtake."
~Henry King, An Exequy,
-------------------------------------------
"Truth will fail thee never, never!
Though thy bark be tempest-driver,
Though each plank be rent and river,
Truth will beat thee on for ever!"
~Anon~
-----------------------------------------
"There's naught so finely spun
But it cometh to the sun."
-------------------------------------
"The steps of the bearers, heavy and slow,
The sobs of the mourners, deep and low."
~Shelly, The Sensitive Plant~
----------------------------------------------
"A spade! a rake! a hoe!
A pickaxe or a bill!
A hook to reap or a scythe to mow,
A flail, or what ye will-
And here's a ready hand
To ply the needful tool,
And skill'd enough, by lessons rough,
In Labour's rugged school."
~Thomas Hood, The Lay of the Labourer~
-------------------------------------------
"Then proudly, proudly up she rose,
Tho' the tear was in her e'e,
'Whate'er ye say, think what ye may,
Ye's get nae word frae me!"
~Scotch Ballad~
-----------------------------------------
"Nay, I have done; you get no more of me:
And I am glad, yea glad with all my heart,
That this so cleanly I myself can free."
~Michael Drayton~
------------------------------------------------
"I have no wrong, where I can claim no right,
Naught ta'en me fro, where I have nothing had,
Yet of my woe I cannot so be quite;
Namely, since that another may be glad
With that, that thus in sorrow makes me sad."
~Thomas Wyatt~
------------------------------------------
"I see my way as birds their trackless way-
I shall arrive! what time, what circuit first,
I ask not: but unless God send His hail
Or blinding fire-balls, sleet, or stifling snow,
In sometime- His good time-I shall arrive;
He guides me and the bird. In His good time!"
~Robert Browning, Paracelsus~
------------------------------------------------
"When some beloved voice that was to you
Both sound and sweetness, faileth suddenly,
And silence, against which you dare not cry,
Aches round you like a strong disease and new-
What hope? what help? what music will undo
That silence to your sense?"
~Mrs Browning,Substitution~
-------------------------------------------
"The meanest thing to which we bid adieu,
Loses its meanness in the parting hour."
~Ebenezer Elliott,The Village Patriarch~
-----------------------------------------
"A dull rotation, never at a stay
Yesterday's face twin image of today."
~William Cowper,Hope~
--
"Of what each one should be, he sees the form and rule,
And till he reach to that, his joy can ne'er be full."
~Friedrich Ruckert,Panthen~
---------------------------------------
"Where are the sounds that swan along
The buoyant air when I was young?
The last vibration now is o'er,
And they who listened are no more;
Ah! let me close my eyes and dream."
~W.S.Landor,The Last Fruit of an Old Tree~
-----------------------------------------
"So on those happy days of yore
Oft as I dare dwell once more,
Still must I miss the friends so tired,
Whom Death has served from my side.

But ever when true friendship binds,
Spirit it is that spirit finds
In spirit then our bliss we found,
In spirit yet to them I'm bound."
~Johann Ludwig Uhland, Crossing the Stream~
------------------------------------------
"Experience, like a pale musician, holds
A dulcimer of patience in his hand;
Whence harmonies we cannot understand,
Of God's will in His worlds, the strain unfolds,
In sad perplexed minors."
~Mrs Browning, Perplexed Music~
--------------------------------------
"My own, my father's friend!
I cannot part with thee!
I ne'er have shown, thou ne'er hast known,
How dear thou art to me."
~Anon~
----------------------------------
"And down the sunny beach she paces slowly,
With many doubtful pauses by the way;
Grief hath an influence so hush'd and holy."
~Thomas Hood, Hero and Leader~
------------------------------------
"Here we go up, up, up;
And here we go down, down, downee!"
~Nursery Song~
---------------------------------------
"Bear up, brave heart! we will be calm and strong;
Sure, we can master eyes, or cheek, or tongue,
Nor let the smallest tell-tale sign appear
She ever was, and is, and will be dear."
~Rhyming Play~
----------------------------------
"For joy or grief, for hope or fear,
For all hereafter, as for here,
In peace or strife, in storm or shine."
~Anon~

Rewolucja przemysłowa w Anglii w XIX wieku

W Anglii wszelkie przemiany w XIX wieku zwane są rewolucją przemysłową. Do wzrostu produkcji i obniżenia jej kosztów przyczyniły się wynalazki takie, jak np. maszyna parowa. Pierwsze maszyny parowe pojawiły się w XVIII stuleciu w Wielkiej Brytanii. Woda podgrzewana w kotłach węglowych dostarczała pary, która pod ciśnieniem poruszała tłoki silnika. Wcześniej energię uzyskiwano dzięki pracy ludzkich i zwierzęcych mięśni lub sile wiatru i nurtu rzek. Wykorzystanie jako paliwa bogactw mineralnych, takich jak węgiel czy ropa naftowa, otworzyło przed człowiekiem ogromne możliwości i przyczyniło się do rozwoju przemysłu.

Pierwszą linię kolejową na świecie zbudowano w Anglii w 1825 r. W latach 40 XIX w. kraj pokrywała już cała sieć dróg żelaznych. Wynalazek lokomotywy parowej spowodował rewolucję w sposobach podróżowania. Przykładowo w 1750 r. podróż lądem z Londynu do Edynburgu w Szkocji zajmowała minimum 10 dni, zaś w 1855 r. tą samą trasę można było pokonać koleją w ciągu zaledwie 14 godzin. Podsumowując, dzięki powstawaniu linii kolejowych czas podróży znacznie się skrócił, a coraz więcej ludzi przenosiło się do miast, gdzie znajdowali zatrudnienie w fabrykach.

W XIX wiecznych fabrykach robotnicy często pracowali po 14 godzin na dobę przez 6 dni w tygodniu. Zatrudniano też dzieci i kobiety, którym płacono z reguły mniej niż mężczyznom. Praca robotnika fabrycznego była wyczerpująca i bardzo monotonna. W zakładach często zdarzały się nieszczęśliwe wypadki, w wyniku których robotnicy tracili palce u rąk lub całe dłonie. Sytuacje robotników angielskich poprawiły tzw. ustawy o fabrykach. Te ustawy zostały wprowadzone w tym czasie tylko w Anglii. W 1844 r. uchwalił je parlament angielski. Były to ustawy zakazujące m.in. właścicielowi fabryk zatrudniania dzieci poniżej 10 roku życia oraz przyjmowania do pracy w kopalniach kobiet i dzieci. "

źródło:
http://www.sciaga.pl/teks...cze_w_xix_wieku